اگر درد شدید گوش، تاول های اطراف گوش یا ضعف ناگهانی عضلات صورت را تجربه کردهاید، ممکن است با بیماری به نام زونای گوش روبهرو باشید. این بیماری که با نام سندروم رمزی هانت (Ramsay Hunt Syndrome) یا هرپس زوستر اوتیکوس شناخته می شود، در اثر فعال شدن مجدد ویروس آبله مرغان در عصب صورت ایجاد می شود و علاوه بر درد و ضایعات پوستی، می تواند بر شنوایی و تعادل نیز تاثیر بگذارد. در برخی افراد، زونا گوش و کاهش شنوایی همزمان رخ می دهند و اگر درمان به موقع انجام نشود، احتمال باقی ماندن بخشی از آسیب شنوایی وجود دارد.
ویزیت و مشاوره تخصصی سمعک
اول یک جلسه شنوایی سنجی انجام دهید بعد درباره خرید سمعک با هم صحبت می کنیم.
زونای گوش چیست؟
زونای گوش نوعی عفونت ویروسی است که به دنبال فعال شدن مجدد ویروس واریسلا-زوستر، یعنی همان ویروسی که در گذشته باعث ابتلا به آبله مرغان شده است، ایجاد می شود. این ویروس پس از بهبودی از آبله مرغان به طور کامل از بدن خارج نمی شود، بلکه سال ها به صورت غیرفعال در سلول های عصبی باقی می ماند و ممکن است در شرایط خاص دوباره فعال شود.
زمانی که این فعال شدن در ناحیه عصب صورت و اطراف گوش رخ دهد، بیماری به نام زونای گوش یا سندروم رمزی هانت ایجاد می شود. این وضعیت معمولاً با سه علامت شاخص یعنی درد شدید گوش، ایجاد تاول های پوستی اطراف گوش و فلج یک طرفه صورت همراه است.
برخی زونای گوش و لابیرنتیت را یکی می دانند در حالیکه این دو بیماری کاملا متفاوت هستند. لابیرنتیت نوعی التهاب گوش داخلی است که می تواند علل ویروسی یا باکتریایی مختلفی داشته باشد، اما زونای گوش نتیجه فعال شدن مجدد ویروس واریسلا-زوستر در عصب صورتی است و مکانیسم ایجاد و درمان متفاوتی دارد.
علت بروز زونای گوش
علت اصلی بروز زونای گوش، بیدار شدن مجدد ویروس واریسلا-زوستر پس از سال ها نهفتگی در سیستم عصبی است. هنوز مشخص نیست چرا این ویروس در برخی افراد دوباره فعال می شود، اما افزایش سن، ضعف سیستم ایمنی، بیماری های مزمن و مصرف برخی داروها می توانند احتمال بروز بیماری را افزایش دهند.
نقش ویروس واریسلا-زوستر
ویروس واریسلا-زوستر همان عامل ایجاد آبله مرغان در دوران کودکی است. پس از بهبود بیماری، ویروس در گره های عصبی بدن باقی می ماند و ممکن است سال ها یا حتی دهه ها هیچ علامتی ایجاد نکند.
اگر این ویروس در گانگلیون ژنیکوله عصب هفتم مغزی یا همان عصب صورتی فعال شود، التهاب و آسیب عصبی ایجاد خواهد شد. به همین دلیل بیماران علاوه بر درد و تاول، ممکن است دچار فلج صورت ناشی از زونای گوش، سرگیجه یا حتی افت شنوایی شوند.
شروع درمان در ۷۲ ساعت اول پس از بروز علائم اهمیت زیادی دارد، زیرا درمان زودهنگام می تواند احتمال آسیب دائمی عصب صورت و سیستم شنوایی را کاهش دهد.
چرا افراد بالای ۶۰ سال بیشتر در معرض خطرند؟
با افزایش سن، کارایی سیستم ایمنی بدن به تدریج کاهش پیدا می کند و توانایی آن برای کنترل ویروس های نهفته کمتر می شود. به همین دلیل احتمال فعال شدن مجدد ویروس واریسلا-زوستر در افراد سالمند بیشتر است. علاوه بر سن، عوامل زیر نیز می توانند خطر ابتلا به زونای گوش را افزایش دهند:
- ابتلا به بیماری های تضعیف کننده سیستم ایمنی
- مصرف داروهای سرکوب کننده ایمنی
- استرس شدید و طولانی مدت
- شیمی درمانی یا پرتودرمانی
- دیابت کنترل نشده
البته این بیماری محدود به سالمندان نیست و در موارد نادر، زونای گوش در کودکان و افراد جوان نیز مشاهده می شود، به خصوص اگر سیستم ایمنی آن ها ضعیف شده باشد.
علائم زونای گوش
علائم زونای گوش در همه بیماران یکسان نیست و شدت آن می تواند از یک ناراحتی خفیف تا درگیری شدید عصب صورت و سیستم شنوایی متفاوت باشد. در بسیاری از موارد، علائم به صورت ناگهانی ظاهر می شوند و تنها یک سمت صورت و گوش را درگیر می کنند.
علائم اولیه پیش از ظهور تاول
در مراحل ابتدایی بیماری، ممکن است هنوز خبری از تاول های پوستی نباشد و بیمار تنها علائم عمومی یا عصبی را تجربه کند. به همین دلیل تشخیص بیماری در این مرحله گاهی دشوار است. پیش از ظهور تاول ها، این علائم بیشتر دیده می شوند:
- درد یا سوزش در داخل یا اطراف گوش
- احساس فشار یا پری در گوش
- سردرد
- تب خفیف
- خستگی و بی حالی
- حساسیت غیرمعمول پوست اطراف گوش به لمس
تشخیص بیماری در این مرحله و شروع سریع درمان می تواند احتمال بروز عوارض طولانی مدت را کاهش دهد.
تاول ها و درد گوش
پس از چند روز، معمولا ضایعات پوستی و تاول های کوچک و دردناک در داخل گوش، پشت گوش، لاله گوش یا گاهی روی زبان و سقف دهان ظاهر می شوند. این تاول گوش یکی از مهم ترین نشانه های افتراق زونای گوش از بسیاری از بیماری های دیگر است.
درد ناشی از بیماری ممکن است بسیار شدید باشد و حتی پس از خشک شدن تاول ها نیز برای هفته ها یا ماه ها ادامه پیدا کند. برخی بیماران این درد را به صورت تیر کشیدن، سوزش یا احساس شوک الکتریکی توصیف می کنند.
فلج یک طرفه صورت
وقتی ویروس به عصب صورت آسیب می رساند، عضلات یک سمت صورت دچار ضعف یا فلج می شوند؛ این یکی از علائمی است که پزشک را زودتر به سمت تشخیص سندروم رمزی هانت هدایت می کند. بیمار ممکن است با علائم زیر مواجه شود:
- افتادگی گوشه دهان
- دشواری در بستن چشم
- ناتوانی در لبخند زدن به صورت متقارن
- تغییر در حالت چهره
- مشکل در غذا خوردن یا نوشیدن
از آنجا که فلج صورت در بیماری دیگری به نام فلج بل نیز دیده می شود، بسیاری از افراد این دو بیماری را با یکدیگر اشتباه می گیرند. با این حال، وجود درد شدید گوش و تاول های پوستی بیشتر به نفع تشخیص زونای گوش است.
سرگیجه، وزوز گوش و افت شنوایی
درگیری ساختارهای گوش داخلی می تواند باعث بروز علائمی فراتر از درد و فلج صورت شود. برخی بیماران دچار سرگیجه شدید، عدم تعادل یا احساس چرخش محیط اطراف می شوند. همچنین ممکن است علائم زیر نیز مشاهده شوند:
- وزوز یا صدای زنگ در گوش
- احساس گرفتگی گوش
- حساسیت به صداهای بلند
- کاهش شنوایی ناگهانی در گوش درگیر
در برخی موارد، افت شنوایی حسی-عصبی پس از درمان بهبود پیدا می کند، اما در برخی بیماران بخشی از کاهش شنوایی ممکن است دائمی باشد. به همین دلیل متخصصان توصیه می کنند افرادی که پس از بهبود زونای گوش همچنان احساس کاهش شنوایی، وزوز گوش یا مشکل در درک گفتار دارند، ارزیابی شنوایی کاملی انجام دهند تا در صورت نیاز، اقدامات توان بخشی شنوایی در زمان مناسب آغاز شود.
زونای گوش با فلج بل چه تفاوتی دارد؟
شباهت علائم سندروم رمزی هانت به فلج بل (Bell’s Palsy)، تشخیص این دو بیماری را در نگاه اول دشوار می کند. هر دو بیماری می توانند باعث ضعف یا فلج ناگهانی عضلات یک سمت صورت شوند، اما علت ایجاد، علائم همراه و پیش آگهی آن ها یکسان نیست.
فلج بل معمولاً در اثر التهاب عصب صورت ایجاد می شود و علت دقیق آن همیشه مشخص نیست، هر چند برخی ویروس ها در بروز آن نقش دارند. در مقابل، زونای گوش نتیجه فعال شدن مجدد ویروس واریسلا-زوستر در عصب صورت است و اغلب علاوه بر فلج صورت، علائم دیگری نیز ایجاد می کند. مهم ترین تفاوت های این دو بیماری عبارتند از:
| ویژگی | زونای گوش (رمزی هانت) | فلج بل |
| علت اصلی | فعال شدن ویروس واریسلا-زوستر | التهاب عصب صورت با علت نامشخص |
| درد شدید گوش | شایع | کمتر دیده می شود |
| وجود تاول در گوش یا دهان | معمولاً وجود دارد | وجود ندارد |
| افت شنوایی و وزوز گوش | نسبتاً شایع | نادر |
| سرگیجه و اختلال تعادل | ممکن است ایجاد شود | معمولاً وجود ندارد |
| احتمال باقی ماندن عوارض | بیشتر | کمتر |
زونای گوش چند روز طول می کشد و آیا واگیردار است؟
تاول های پوستی معمولا طی ۷ تا ۱۰ روز خشک می شوند و اغلب طی دو تا چهار هفته بهبود پیدا می کنند. با این حال، بهبود کامل فلج صورت یا مشکلات شنوایی ممکن است چندین هفته یا حتی چند ماه زمان ببرد. در برخی بیماران نیز بخشی از ضعف عضلات صورت یا افت شنوایی به صورت دائمی باقی می ماند. شروع درمان در سه روز نخست پس از ظهور علائم، مهم ترین عامل در کاهش احتمال بروز عوارض ماندگار محسوب می شود. به همین دلیل، مشاهده درد شدید گوش همراه با تاول یا ضعف عضلات صورت نیازمند مراجعه سریع به پزشک است.
آیا زونای گوش واگیردار است؟
خود بیماری زونا از فردی به فرد دیگر منتقل نمی شود، اما ویروس موجود در مایع داخل تاول ها می تواند به افرادی که قبلا آبله مرغان نگرفتهاند یا واکسن آن را دریافت نکردهاند منتقل شود و در آن ها باعث ابتلا به آبله مرغان شود، نه زونا. به همین دلیل تا زمان خشک شدن کامل تاول ها بهتر است از تماس نزدیک با افراد زیر خودداری شود:
- نوزادان
- زنان باردار فاقد ایمنی نسبت به آبله مرغان
- افراد دارای نقص سیستم ایمنی
- بیمارانی که تحت شیمی درمانی قرار دارند
پوشاندن ضایعات پوستی و رعایت بهداشت دست می تواند احتمال انتقال ویروس را کاهش دهد.
روش های تشخیص زونای گوش
تشخیص زونای گوش معمولاً بر اساس علائم بالینی و معاینه پزشک انجام می شود. وجود سه علامت اصلی یعنی درد گوش، تاول های اطراف گوش و فلج یک طرفه صورت در بسیاری از موارد برای تشخیص بیماری کافی است.
پزشک در معاینه ممکن است گوش خارجی، مجرای گوش و حفره دهان را از نظر وجود ضایعات پوستی بررسی کند و وضعیت عضلات صورت را ارزیابی کند. علاوه بر این، در صورت وجود علائم شنوایی یا تعادلی، بررسی عملکرد گوش داخلی نیز اهمیت پیدا می کند. در برخی شرایط ممکن است از روش های زیر برای تأیید تشخیص یا ارزیابی شدت درگیری استفاده شود:
- آزمایش PCR برای شناسایی ویروس واریسلا-زوستر
- تصویربرداری MRI در موارد پیچیده یا غیرمعمول
- ارزیابی عملکرد عصب صورت
- تست های تعادلی در بیماران مبتلا به سرگیجه شدید
انجام آزمایش های شنوایی
ارزیابی شنوایی یکی از بخش های مهم بررسی بیماران مبتلا به سندروم رمزی هانت است، زیرا کاهش شنوایی همیشه به شکل واضح و قابل توجه بروز نمی کند و گاهی بیمار تنها احساس مبهمی از گرفتگی گوش یا دشواری در شنیدن مکالمات دارد.
به همین دلیل، در افرادی که پس از ابتلا به این بیماری دچار وزوز گوش، احساس پری گوش یا کاهش شنوایی شدهاند، انجام تست های شنوایی می تواند میزان آسیب احتمالی به سیستم شنوایی را مشخص کند و مسیر درمان یا توان بخشی را تعیین کند.
درمان زونای گوش
درمان زونای گوش هرچه زودتر آغاز شود، احتمال بهبود کامل عصب صورت و حفظ شنوایی بیشتر خواهد بود. متخصصان توصیه می کنند درمان دارویی ترجیحاً در ۷۲ ساعت نخست پس از شروع علائم آغاز شود، زیرا تاخیر در درمان می تواند خطر بروز عوارضی مانند فلج پایدار صورت یا افت شنوایی دائمی را افزایش دهد.
برنامه درمانی معمولا با توجه به شدت علائم، سن بیمار و میزان درگیری عصب صورت و گوش داخلی تعیین می شود و ممکن است شامل داروهای ضد ویروس، داروهای ضد التهاب و درمان های حمایتی باشد.
داروهای ضد ویروس و کورتیکواستروئید
اصلی ترین بخش درمان زونای گوش استفاده از داروهای ضد ویروس است که به کاهش تکثیر ویروس واریسلا-زوستر کمک می کنند. این داروها در صورتی بیشترین اثربخشی را دارند که در روزهای ابتدایی بیماری تجویز شوند. در کنار داروهای ضدویروس، پزشک معمولاً از کورتیکواستروئیدها نیز برای کاهش التهاب و تورم عصب صورت استفاده می کند. این داروها می توانند شانس بهبود عملکرد عصب و بازگشت حرکات طبیعی صورت را افزایش دهند.
نوع دارو، دوز مصرف و مدت درمان باید توسط پزشک تعیین شود و خود درمانی یا قطع زودهنگام داروها می تواند روند بهبود را تحت تاثیر قرار دهد. در برخی بیماران که بستن کامل چشم امکان پذیر نیست، استفاده از قطره های مرطوب کننده و محافظت از قرنیه نیز اهمیت پیدا می کند تا از آسیب های چشمی جلوگیری شود.
کنترل سرگیجه و درد
درد ناشی از سندروم رمزی هانت می تواند بسیار شدیدتر از درد معمول گوش باشد و حتی پس از برطرف شدن تاول ها نیز ادامه پیدا کند. به همین دلیل کنترل درد بخش مهمی از روند درمان محسوب می شود. پزشک ممکن است با توجه به شدت علائم از داروهای مسکن یا داروهای مخصوص دردهای عصبی استفاده کند. در بیمارانی که دچار سرگیجه و اختلال تعادل شدهاند نیز داروهای کنترل کننده سرگیجه می توانند به کاهش علائم کمک کنند.
استراحت کافی، مصرف مایعات و پرهیز از حرکات ناگهانی سر نیز در افرادی که دچار سرگیجه هستند می تواند شدت علائم را کاهش دهد. در صورتی که ضعف عضلات صورت برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، ممکن است پزشک تمرین های توان بخشی یا فیزیوتراپی عضلات صورت را نیز توصیه کند.
بیشتر بخوانید : 13 روش درمان خانگی سرگیجه
چه زمانی فوری باید به پزشک مراجعه کرد؟
درد یا گرفتگی گوش گاهی نادیده گرفته می شود و مراجعه به پزشک به تعویق می افتد، اما در مورد زونای گوش، هر روز تاخیر می تواند روی نتیجه نهایی درمان تأثیر بگذارد. در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر باید در کوتاه ترین زمان ممکن به پزشک مراجعه شود:
- درد شدید و ناگهانی در یک گوش
- ظاهر شدن تاول یا ضایعات پوستی اطراف گوش
- ضعف یا افتادگی یک سمت صورت
- دشواری در بستن چشم
- کاهش ناگهانی شنوایی
- وزوز گوش جدید یا تشدید شونده
- سرگیجه شدید یا اختلال تعادل
- دوبینی یا مشکلات بینایی
شروع درمان در روزهای نخست می تواند احتمال بهبود کامل را افزایش دهد و خطر عوارض دائمی را کاهش دهد.
زونای گوش و افت شنوایی؛ چه زمانی افت شنوایی دائمی می شود؟
آیا زونای گوش باعث کری دائمی می شود؟ این یکی از نگرانی های رایج بیماران بعد از تشخیص است. پاسخ این سوال به شدت درگیری عصب شنوایی، زمان شروع درمان و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. در بسیاری از بیماران، کاهش شنوایی موقتی است و طی هفته ها یا ماه های بعد از درمان بهبود پیدا می کند، اما در برخی موارد آسیب وارد شده به سلول های شنوایی یا عصب شنوایی می تواند ماندگار باشد.
معمولا هرچه درمان دیرتر آغاز شود، احتمال باقی ماندن افت شنوایی بیشتر خواهد شد. همچنین درگیری شدید گوش داخلی، وجود سرگیجه شدید و کاهش شنوایی ناگهانی از عواملی هستند که می توانند خطر عوارض پایدار را افزایش دهند.
افت شنوایی ناشی از زونای گوش اغلب از نوع کم شنوایی حسی-عصبی است؛ یعنی آسیبی که در گوش داخلی یا مسیر انتقال پیام های شنوایی به مغز ایجاد می شود. این نوع کم شنوایی با دارو یا جراحی همیشه قابل درمان نیست و در برخی بیماران نیاز به توان بخشی شنوایی وجود دارد.
توان بخشی شنوایی پس از بهبودی
اگر چند هفته یا چند ماه پس از درمان همچنان احساس کاهش شنوایی، دشواری در درک گفتار یا وزوز گوش وجود داشته باشد، انجام ارزیابی کامل شنوایی اهمیت زیادی پیدا می کند. آزمایش های شنوایی می توانند مشخص کنند که:
- میزان کاهش شنوایی چقدر است.
- آیا آسیب ایجاد شده موقتی یا پایدار است.
- کدام فرکانس های شنوایی بیشتر تحت تاثیر قرار گرفتهاند.
- چه روش توان بخشی برای بیمار مناسب تر است.
بررسی زودهنگام وضعیت شنوایی باعث می شود بیمار مدت طولانی با مشکلات ارتباطی، خستگی شنیداری یا کاهش کیفیت زندگی مواجه نشود.
نقش سمعک در بازگرداندن کیفیت شنیدن
در بیمارانی که بخشی از کاهش شنوایی پس از زونای گوش به صورت دائمی باقی می ماند، سمعک می تواند نقش مهمی در بهبود ارتباطات روزمره و کیفیت زندگی ایفا کند. سمعک های امروزی تنها صدای محیط را بلندتر نمی کنند، بلکه می توانند گفتار را از نویز محیطی تفکیک کرده و درک مکالمات را بهبود دهند. انتخاب نوع سمعک نیز به عوامل مختلفی از جمله شدت افت شنوایی، درگیری یک یا هر دو گوش و سبک زندگی فرد بستگی دارد.
در مواردی که کاهش شنوایی تنها در یک گوش رخ داده باشد، ممکن است استفاده از سمعک های مخصوص کم شنوایی یک طرفه یا سایر روش های توان بخشی شنوایی توصیه شود.
اگر پس از بهبودی زونای گوش همچنان احساس می کنید صداها را واضح نمی شنوید یا در محیط های شلوغ درک گفتار برایتان دشوار شده است، ارزیابی شنوایی توسط شنوایی شناس می تواند وضعیت شنوایی شما را مشخص کند و در صورت نیاز، مناسب ترین راهکار توان بخشی را در اختیار شما قرار دهد.
پیشگیری از زونای گوش
اگرچه نمی توان با اطمینان کامل از بروز زونای گوش جلوگیری کرد، اما برخی اقدامات می توانند احتمال فعال شدن مجدد ویروس واریسلا-زوستر را کاهش دهند و از بروز عوارض شدید بیماری پیشگیری کنند.
دریافت واکسن زونا در افراد واجد شرایط، موثرترین راهکار پیشگیری شناخته می شود. این واکسن با تقویت پاسخ سیستم ایمنی، خطر ابتلا به زونا و همچنین احتمال بروز عوارضی مانند سندروم رمزی هانت و دردهای عصبی طولانی مدت را کاهش می دهد.
بسیاری از راهنماهای بین المللی واکسیناسیون زونا را برای افراد بالای ۵۰ سال و همچنین افرادی که به دلیل بیماری یا مصرف دارو دچار ضعف سیستم ایمنی هستند توصیه می کنند. علاوه بر واکسیناسیون، رعایت موارد زیر نیز می تواند به کاهش خطر فعال شدن مجدد ویروس کمک کند:
- کنترل بیماری های مزمن مانند دیابت
- مدیریت استرس های طولانی مدت
- داشتن خواب کافی و منظم
- تغذیه مناسب و فعالیت بدنی منظم
- پیگیری و درمان بیماری های تضعیف کننده سیستم ایمنی
البته باید توجه داشت که حتی افرادی که سبک زندگی سالمی دارند نیز ممکن است به زونا مبتلا شوند، اما تقویت سیستم ایمنی می تواند شدت بیماری و احتمال بروز عوارض را کاهش دهد.
جمع بندی
زونای گوش بیماری است که با تشخیص و درمان به موقع، در بیشتر موارد قابل کنترل است، اما نادیده گرفتن آن می تواند اثری ماندگار روی شنوایی و عملکرد صورت بگذارد. اگر بعد از بهبودی هنوز صداها واضح شنیده نمی شوند یا گوشتان درگیر وزوز و گرفتگی است، بهترین کار یک ارزیابی شنوایی دقیق است.
سوالات متداول
زونای گوش در صورت تشخیص و درمان زودهنگام معمولاً قابل کنترل است، اما تاخیر در درمان می تواند احتمال بروز عوارضی مانند فلج پایدار صورت، درد عصبی مزمن یا افت شنوایی دائمی را افزایش دهد.
خود بیماری زونای گوش مستقیماً از فردی به فرد دیگر منتقل نمی شود، اما ویروس موجود در مایع داخل تاول ها می تواند در افرادی که قبلاً آبله مرغان نگرفتهاند، باعث ابتلا به آبله مرغان شود.
تاول ها معمولاً طی یک تا دو هفته خشک می شوند و بیشتر علائم طی دو تا چهار هفته بهبود پیدا می کنند، اما بازگشت کامل عملکرد عصب صورت یا شنوایی ممکن است چندین ماه زمان ببرد.
در بسیاری از بیماران، کاهش شنوایی موقتی است و به تدریج بهبود پیدا می کند. با این حال، در برخی موارد آسیب وارد شده به گوش داخلی یا عصب شنوایی می تواند دائمی باشد.
بله، اگرچه این بیماری در افراد مسن شایع تر است، اما در موارد نادر کودکان و نوجوانان نیز ممکن است به زونای گوش مبتلا شوند، به ویژه اگر سیستم ایمنی آن ها ضعیف باشد.
واکسن زونا نمی تواند به طور کامل از ابتلا به بیماری جلوگیری کند، اما خطر فعال شدن مجدد ویروس واریسلا-زوستر و احتمال بروز عوارض شدید زونا را به میزان قابل توجهی کاهش می دهد.
