غربالگری شنوایی نوزادان؛ اهمیت، زمان مناسب، روش ها و تفسیر نتایج

یکی از سوالات اکثر والدین این است که غربالگری شنوایی نوزادان تا چه حد مهم است؟ در این مقاله قصد داریم به بررسی اهمیت پایش شنوایی نوزادان، بهترین زمان انجام، روش ها، تفسیر نتایج، عوارض تاخیر در تشخیص اختلال شنوایی نوزادان و نقش والدین در پیگیری این غربالگری بپردازیم. 

نوزادان از بدو تولد با شنیدن صداها با دنیای اطراف خود اطراف برقرار می کنند؛ صدای مادر، لالایی ها و حتی صداهای معمولی محیط، تمامی این ها پایه اصلی رشد گفتار و ارتباط را شکل می دهند. اما در صورتی که این صداها به درستی شنیده نشوند، رشد گفتار، زبان، ارتباطات اجتماعی و حتی هوش کودک تحت تاثیر قرار می گیرد.  

از آنجا که اکثر اختلالات شنوایی در روزهای ابتدایی تولد علامت ظاهری ندارد و در صورت عدم تشخیص به موقع، می تواند پیامدهای جبران ناپذیری را به دنبال داشته باشد. به همین دلیل در چندین سال گذشته غربالگری شنوایی نوزادان به عنوان یک استاندارد جهانی در نظام سلامت شناخته می شود و انجام آن الزامی است. 

تعریف و اهمیت: غربالگری شنوایی نوزادان مجموعه آزمون‌های ساده و بدون درد برای تشخیص زودهنگام کم‌شنوایی است؛ از هر هزار نوزاد ۱ تا ۳ نفر کم‌شنوایی مادرزادی دارند و بیشترشان علامتی ندارند.

زمان‌بندی (قانون ۱-۳-۶): غربالگری تا یک ماهگی، تشخیص قطعی تا سه ماهگی و شروع مداخله تا شش ماهگی باید انجام شود.
تفسیر نتایج: نتیجه «قبول» طبیعی بودن پاسخ را نشان می‌دهد و «ارجاع» به معنای کم‌شنوایی قطعی نیست، بلکه نیاز به تست تکمیلی دارد.

نوزادان پرخطر: سابقه خانوادگی، تولد نارس، عفونت CMV، زردی شدید و بستری در NICU از عوامل خطر هستند که نیاز به پیگیری دوره‌ای دارند عوارض عدم انجام شامل تشخیص دیرهنگام باعث تاخیر گفتاری، افت تحصیلی و مشکلات اجتماعی می‌شود.

غربالگری شنوایی نوزادان چیست؟

غربالگری شنوایی نوزادان یک سری از آزمون های ساده، سریع و بدون درد است که به منظور بررسی عملکرد سیستم شنوایی نوزادان در روزها و هفته های ابتدایی تولد انجام می شود. هدف از انجام این غربالگری، تشخیص زودهنگام کم شنوایی یا ناشنوایی نوزادان قبل از بروز اختلالات گفتاری و شناختی است. 

بر اساس تحقیقات انجام شده، از هر 1000 تولد 1 تا 3 نوزاد دچار کم شنوایی یا ناشنوایی مادرزادی هستند. از آنجا که بیش از نیمی از نوزادان مبتلا به کم شنوایی، علامتی از این مشکل را ندارند، تنها راه تشخیص الزاما انجام پایش شنوایی نوزادان است. 

اهمیت غربالگری شنوایی نوزادان

شنوایی ارتباط مستقیم با یادگیری زبان و ارتباطات دارد. از آنجا که مغز انسان در سال های اول زندگی حداکثر انعطاف پذیری عصبی را دارد و دریافت محرک های صوتی در این دوره حیاتی است. در صورت عدم تشخیص اختلال شنوایی نوزاد، مسیر طبیعی رشد گفتار کودک دچار اختلال می شود. 

با این تفاسیر اهمیت بررسی شنوایی نوزادان شامل موارد زیر است:

• تشخیص زودهنگام ناشنوایی و کم شنوایی مادرزادی ؛
• جلوگیری از تاخیر گفتاری و زبانی کودک؛
• کاهش مشکلات یادگیری در سنین مدرسه؛
• بهبود رشد اجتماعی و عاطفی کودک؛
• کاهش هزینه های درمانی در آینده؛

طبق مطالعات در صورت تشخیص کم شنوایی نوزادان قبل از 6 ماهگی و مداخله زودهنگام، عملکرد گفتاری و ارتباطی بسیار نزدیک به کودکان با شنوایی طبیعی خواهد بود. 

آمار جهانی و مقایسه‌ای

بر اساس آمار مراکز کنترل بیماری آمریکا (CDC) در این کشور از هر 1000 نوزاد 1.6 نزاد مبتلا به کاهش شنوایی دائمی مادرزادی است که این آما ربا آمار ایران تقریبا هم راستا است . این موضوع نشان دهنده ی این است که کاهش شنوایی مادرزادی یک اختلال شایع در کشورمان و سراسر دنیا است .

هم چنین این مطالعه نشان می دهد تشخیص زود هنگام کاهش شنوایی مادرزادی سبب می شود تا کودک در سن مدرسه مهارت زبانی بهتری داشته و هزینه های کمتری بابت آموزش برای خانواده ایجاد کند .. بر اساس برآوردهای مشابه در آمریکا، صرفه‌جویی ناشی از کاهش نیاز به آموزش استثنایی تقریباً معادل کل هزینه اجرای برنامه غربالگری شنوایی است؛ یعنی این برنامه علاوه بر فایده فردی، از نظر اقتصادی نیز کاملاً به‌صرفه است.

بهترین زمان پایش شنوایی نوزادان

استانداردهای جهانی و برنامه های وزارت بهداشت انجام این تست را از بدو تولد تا حداکثر یک ماهگی الزامی می دانند. در اکثر بیمارستان ها این تست قبل از ترخیص نوزاد انجام می شود. 

اصول طلایی بررسی شنوایی نوزادان به صورت قانون 1 و 3 و 6 شناخته می شود به این ترتیب که:

1. انجام غربالگری تا 1 ماهگی؛
2. تشخیص قطعی کم شنوایی تا 3 ماهگی؛
3. شروع مداخله درمانی تا 6 ماهگی؛

روش های غربالگری شنوایی نوزادان

برای بررسی شنوایی نوزادان از مجموعه ای از تست های الکتروفیزیولوژیک دقیق و غیرتهاجمی استفاده می شود. این تست ها به شرح زیر هستند:

1. تست OAE نوزادان

یکی از اصلی ترین و رایج ترین تست های بررسی شنوایی نوزادان تست OAE  یا انتشار صوتی گوش داخلی است که عملکرد حلزون گوش بررسی می شود. 

برای انجام این تست ساده و بدون درد که امکان انجام آن در خواب نوزاد هم است، شنوایی سنج یک پروب کوچک داخل گوش کوچک قرار می دهد و صداهای ملایمی پخش می شود، پاسخ گوش داخلی به این اصوات ثبت و تحلیل می شوند. 

شایان ذکر است که عدم پاسخ مناسب در این تست لزوما به معنای کم شنوایی نوزاد نیست و می تواند دلایل دیگری مثل وجود مایع در گوش میانی یا جرم گوش باشد. 

روش غربالگری	توضیح روش	نحوه انجام	مزایا	نکات مهم
OAE نوزادان	بررسی عملکرد حلزون گوش (گوش داخلی) از طریق ثبت انتشار صوتی	قرار دادن یک پروب کوچک داخل گوش نوزاد و پخش صداهای ملایم؛ پاسخ گوش داخلی ثبت و تحلیل می‌شود	غیرتهاجمی، بدون درد، سریع، قابل انجام در خواب نوزاد	عدم پاسخ لزوماً نشانه کم‌شنوایی نیست؛ عواملی مانند مایع گوش میانی یا جرم گوش می‌توانند نتیجه را تحت تأثیر قرار دهند
ABR نوزادان	بررسی مسیر عصبی شنوایی و پاسخ ساقه مغز به صدا	قرار دادن الکترودها روی سر نوزاد و ثبت پاسخ مغز به اصوات	دقیق‌ترین روش غربالگری شنوایی نوزادان	بیشتر برای نوزادان پرخطر و نوزادان بستری در NICU استفاده می‌شود

2. تست ABR نوزادان

تست ABR (پاسخ شنوایی ساقه مغز خودکار) دقیق ترین روش غربالگری شنوایی نوزادان است که طی آن مسیر عصبی شنوایی بررسی می شود. 

برای انجام این است، الکترودهایی روی سر نوزاد قرار می گیرد تا پاسخ مغز به اصوات ثبت شود. این روش اصولا برای نوزادان پرخطر و نوزادان بستری در بخش مراقبت های ویژه (NICU) انجام می شود. 

تفسیر نتایج غربالگری شنوایی نوزادان

تست شنوایی سنجی نوزادان معمولا به دو حالت قبول (Pass)  و یا ارجاع (Refer) ارائه می شود. 

نتیجه قبولی به معنای طبیعی بودن پاسخ های شنوایی نوزادان است. اما نتیجه ارجاع لزوما به معنای کم شنوایی نوزاد نیست، بلکه در این صورت نیاز به بررسی مجدد و تست های تکمیلی بیشتر است. 

جدول راهنمای اقدام بر اساس نتیجه غربالگری

نتیجه تست اول	وجود عامل خطر	اقدام لازم
قبول (Pass)	خیر	نیازی به اقدام خاصی نیست؛ پیگیری رشد گفتاری در ویزیت‌های معمول کودک کافی است
قبول (Pass)	بله (مثل سابقه خانوادگی، NICU، CMV)	با وجود نتیجه طبیعی، پیگیری دوره‌ای شنوایی تا ۳ سالگی توصیه می‌شود
ارجاع (Refer) در یک یا هر دو گوش	خیر یا بله	تکرار تست ظرف ۲ تا ۴ هفته آینده الزامی است
ارجاع مجدد در تست دوم	خیر یا بله	ارجاع فوری برای تست تشخیصی ABR کامل قبل از ۳ ماهگی
تأیید کاهش شنوایی در تست تشخیصی	–	شروع مداخلات درمانی و توان‌بخشی قبل از ۶ ماهگی

نوزادان پرخطر برای کم شنوایی

نوزادان با ویژگی های زیر در معرض خطر بالاتری برای اختلالات شنوایی قرار داند و حتی در صورت طبیعی بودن غربالگری اولیه، نیازمند پیگیری دوره ای هستند:

• سابقه خانوادگی کم شنوایی؛
• تولد نارس؛
• وزن کم هنگام تولد؛
• عفونت های مادرزادی مانند سیتومگالوویروس (CMV)؛
• زردی شدید نیازمند تعویض خون؛
• بستری طولانی در  NICU؛
• مصرف داروهای اتوتوکسیک؛

انجام غربالگری شنوایی برای این گروه از نوزادان نیاز به دقت بیشتری دارد. 

عوارض عدم انجام غربالگری شنوایی 

عدم انجام این تست می تواند منجر به تشخیص دیر هنگام کم شنوایی شود. بسیاری از کودکان کم شنوا تا سن 2 یا 3 سالگی شناسایی نمی شوند، زمانی که تاخیر گفتاری کاملا آشکار شده است.

پیامدهای تشخیص دیر هنگام کم شنوایی کودکان عبارتند از تاخیر شدید گفتار و زبان، مشکلات ارتباطی، افت تحصیلی، کاهش اعتماد به نفس و مشکلات رفتاری و اجتماعی. در حالی که با انجام یک تست ساده، سریع و بدون درد در بدو تولد می توان از بسیاری از این مشکلات جلوگیری کرد. 

نقش والدین در موفقیت غربالگری شنوایی نوزادان

والدین نقش اصلی در تکمیل چرخه غربالگری شنوایی فرزندان خود دارند. زیرا تنها انجام تست کفایت نمی کند، بلکه نیاز به پیگیری نتایج و مراجعه به موقع به شنوایی سنج در صورت ارجاع از اهمیت بالایی برخوردار است. 

توصیه ما به والدین این است که:

• نتیجه غربالگری را ثبت و نگهداری کنید.
• در صورت ارجاع، سریعا برای تست تکمیلی اقدام کنید.
• پیگیری غربالگری نوزادان پرخطر را به صورت دوره ای جدی بگیرید. 
• در صورت مشاهده علائمی مانند عدم واکنش به صدا، به یک متخصص شنوایی سنجی مراجعه کنید. 

چرا برخی والدین پیگیری غربالگری را از دست می‌دهند؟

یکی از بزرگ ترین چالش ها در انجام برنامه غربالگری شنوایی نوزادان این است پس از دریافت نتیجه ” ارجاع ” در تست ابتدایی ، خانواده ها برای ارزیابی تکمیلی مراجعه نمی کنند . بر اساس گزارش های بین المللی بسیاری از نوزادانی که نیاز به پیگیری سه ماهگی یا مداخله شش ماهگی دارند هرگز به این مرحله نمی رسند .

دلایل این موضوع شامل :

• کم‌اطلاعی والدین از منابع در دسترس: بسیاری از والدین نمیدانند پس از دریافت نتیجه “ارجاع” باید به کجا مراجعه کنند.
• اضطراب از نتیجه تست تکمیلی: بعضی از والدین از ترس این که خبر بدی بشنوند ، مراجعه مجدد را به تاخیر می‌اندازند در حالی که همین موضوع می تواند به ضرر کودک باشد .
• تصور اشتباه که نتیجه «ارجاع» به معنای قطعی کم‌شنوایی است:در بسیاری از موارد نتیجه ارتجاع ، به دلایل غیرمرتبط با کم شنوایی مربوط است و نیازی به نگرانی فوری نیست اما حتما لازم است تا پیگیری شود .
• مشکلات دسترسی یا هزینه: فاصله جغرافیایی به مرکز تخصص شنوایی سنجی و یا نگرانی بابت تست های تکمیلی می تواند یکی از دلایل این موضوع باشد .

توصیه به والدین : به محض دریافت نتیجه «ارجاع»، نوبت تست تکمیلی را در همان هفته رزرو کنید و آن را به تعویق نیندازید. به یاد داشته باشید که هدف اصلی این مرحله، رد کردن یا تأیید قطعی کم‌شنوایی است، نه یک تشخیص نهایی نگران‌کننده.

پایش شنوایی نوزادان و آینده کودک

مطالعات انجام شده نشان می دهد کودکانی که کم شنوایی آنها قبل از 6 ماهگی تشخیص داده می شود و مداخلات لازم انجام می شود، از نظر رشد زبانی و گفتاری تفاوت چندانی با کودکان طبیعی ندارند. 

امروزه آزمایش شنوایی نوزاد نه یک اقدام اختیاری، بلکه یک ضرورت پزشکی و اجتماعی است که به طور مستقیم با کیفیت زندگی کودک ارتباط دارد. 

بیشتر بخوانید : با اهمیت شنوایی سنجی کودکان آشنا شوید

جمع بندی

غربالگری شنوایی نوزادان یکی از مهم ترین برنامه های پیشگیری در حوزه سلامت کودکان است که با تشخیص زودهنگام اختلالات شنوایی، مسیر رشد طبیعی گفتار و زبان کودک را هموار می کند. انجام به موقع تست شنوایی نوزادان، انتخاب روش مناسب، تفسیر صحیح نتایج و پیگیری والدین، چهار رکن اساسی موفقیت این برنامه هستند. 

توصیه ما به والدین مسئولیت پذیر این است که غربالگری شنوایی فرزندان خود را جدی بگیرند؛ زیرا آینده ارتباطی و شناختی کودک از همین روزهای ابتدایی شکل می گیرد.

سوالات متداول