گاهی کاهش شنوایی آرام و تدریجی شروع می شود؛ بدون درد و علامت واضحی که فرد را نگران کند. اما اگر علت آن چسبندگی گوش یا اتواسکلروز باشد، ممکن است به مرور شنیدن مکالمات و صداهای روزمره دشوارتر شود. آیا این بیماری قابل درمان است و سمعک می تواند به بهبود شنوایی کمک کند؟
چسبندگی گوش یا اتواسکلروز نوعی تغییر غیرطبیعی در استخوان سازی گوش است که می تواند حرکت استخوان رکابی را محدود کرده و باعث کاهش شنوایی، معمولا به صورت تدریجی و انتقالی شود.وزوز گوش و گاهی مشکلات تعادل نیز ممکن است همراه آن دیده شوند.
🔹 علت: زمینه ژنتیکی نقش مهمی دارد و عواملی مانند سرخک و تغییرات هورمونی نیز به عنوان عوامل احتمالی مطرح شدهاند.
🔹 تشخیص: با معاینه گوش و آزمایش های شنوایی انجام می شود و تشخیص قطعی فقط بر اساس علائم امکان پذیر نیست.
🔹 درمان: بسته به شدت بیماری می توان از سمعک یا جراحی های استاپدکتومی/استاپدوتومی استفاده کرد. در موارد شدید و درگیری گوش داخلی، کاشت حلزون نیز ممکن است مطرح شود.
🔹 نکته مهم: اتواسکلروز معمولا به معنای ناشنوایی کامل نیست و انتخاب درمان باید بر اساس وضعیت شنوایی و نظر متخصص انجام شود.
اتواسکلروز یا چسبندگی گوش دقیقاً چه اتفاقی در گوش میانی است؟
برای درک بهتر چسبندگی گوش، ابتدا باید مسیر انتقال صدا در گوش را بشناسیم. صدا پس از عبور از مجرای گوش، پرده گوش را به ارتعاش درمی آورد. این ارتعاش سپس به سه استخوانچه کوچک گوش میانی یعنی چکشی، سندانی و رکابی منتقل می شود. استخوان رکابی در انتهای این زنجیره قرار دارد و ارتعاش را به سمت گوش داخلی و حلزون منتقل می کند.
در اتواسکلروز، بازسازی طبیعی استخوان در ناحیه گوش به شکل غیرطبیعی انجام می شود. این تغییرات اغلب استخوان رکابی را در نزدیکی محل اتصال آن به پنجره بیضی کم تحرک یا ثابت می کند. در نتیجه، انتقال ارتعاشات صوتی از گوش میانی به گوش داخلی مختل می شود و شنوایی کاهش پیدا می کند.
بنابراین، وقتی از اصطلاح چسبندگی استخوانچه گوش یا «چسبندگی استخوان رکابی» صحبت می شود، منظور در واقع محدود شدن حرکت این استخوان در اثر تغییرات غیرطبیعی استخوانی است؛ نه اینکه استخوانچه واقعاً مانند یک جسم چسبناک به بافت دیگری چسبیده باشد.
در مراحل اولیه، این وضعیت بیشتر باعث کم شنوایی انتقالی می شود؛ یعنی مشکل اصلی در انتقال صدا از گوش خارجی یا میانی به گوش داخلی است. در برخی بیماران، بیماری می تواند گوش داخلی را نیز تحت تاثیر قرار دهد و الگوی کاهش شنوایی پیچیده تری ایجاد کند.
نقش استخوانچه رکابی و پنجره بیضی
استخوان رکابی کوچک ترین استخوان بدن است و نقش مهمی در انتقال انرژی صوتی به گوش داخلی دارد. پایه این استخوان در محل پنجره بیضی (Oval Window) قرار می گیرد؛ دریچهای که ارتعاشات استخوانچه ها را به مایع داخل حلزون منتقل می کند.
اگر رکابی نتواند آزادانه حرکت کند، انرژی صوتی به خوبی به حلزون منتقل نمی شود. به همین دلیل فرد ممکن است صداها را آهسته تر بشنود، به خصوص صداهای بم و نجواها، در حالی که ساختارهایی مانند پرده گوش ممکن است در معاینه ظاهری کاملا طبیعی به نظر برسند.
علائم چسبندگی گوش کدامند؟
علائم چسبندگی گوش معمولا ناگهانی شروع نمی شوند. شایع ترین نشانه، کاهش شنوایی تدریجی است که ممکن است فرد در ابتدا آن را به بالا رفتن سن، حواس پرتی یا صحبت کردن آهسته اطرافیان نسبت دهد. شدت و نوع علائم در افراد مختلف متفاوت است، اما مهم ترین نشانه ها عبارتند از:
- کاهش تدریجی شنوایی، معمولا با شروع از یک گوش
- دشواری در شنیدن صداهای آهسته و بم
- وزوز گوش
- احساس دشواری در شنیدن گفتوگوها
- گاهی سرگیجه یا اختلال تعادل
- در برخی افراد، احساس شنیدن بهتر گفتوگو در محیط های شلوغ
NIDCD نیز کاهش شنوایی را شایع ترین علامت اتواسکلروز معرفی می کند و وزوز، سرگیجه و مشکلات تعادل را از علائم احتمالی این بیماری می داند.
کاهش شنوایی تدریجی و انتقالی
یکی از ویژگی های مهم اتواسکلروز، پیشرفت تدریجی کاهش شنوایی است. این افت شنوایی اغلب ابتدا در یک گوش دیده می شود و ممکن است بعدا گوش دیگر نیز درگیر شود. در بسیاری از بیماران، هر دو گوش در نهایت تحت تاثیر قرار می گیرند.
از آنجا که درگیری اولیه معمولا در مسیر انتقال صدا ایجاد می شود، الگوی کاهش شنوایی می تواند انتقالی باشد. فرد ممکن است متوجه شود صداهای بم یا صدای آرام افراد را سخت تر می شنود یا برای دنبال کردن مکالمه مجبور است بیشتر تمرکز کند.
نکته مهم این است که هر کاهش شنوایی انتقالی به معنی اتواسکلروز نیست. مشکلاتی مانند جرم گوش، بیماری های گوش میانی و سایر اختلالات استخوانچهای نیز می توانند الگوی مشابهی ایجاد کنند. به همین دلیل تشخیص نهایی باید بر اساس معاینه و آزمایش های شنوایی انجام شود.
وزوز گوش و مشکلات تعادل
وزوز گوش و چسبندگی گوش نیز می توانند با یکدیگر ارتباط داشته باشند. بعضی افراد مبتلا به اتواسکلروز علاوه بر افت شنوایی، صدای زنگ، سوت، وزوز یا صداهای مشابهی را در گوش یا سر تجربه می کنند.
مشکلات تعادل یا سرگیجه نیز ممکن است رخ دهند، اگرچه این علائم به اندازه کاهش شنوایی شایع نیستند. در برخی افراد، با پیشرفت بیماری، اختلالات تعادلی می تواند بیشتر شود.
بنابراین اگر کاهش شنوایی همراه با وزوز، سرگیجه یا احساس ناپایداری وجود دارد، بهتر است علائم صرفا به «چسبندگی گوش» نسبت داده نشوند و ارزیابی کامل شنوایی و گوش انجام شود.
پدیده کمتر شناخته شده: شنیدن بهتر در محیط شلوغ (Paracusis Willisii)
یکی از علائم جالبی که در منابع مرتبط با اتواسکلروز مطرح شده، Paracusis Willisii یا «پاراکوزیس ویلیسی» است. در این حالت، فرد ممکن است برخلاف انتظار، در محیط های شلوغ احساس کند گفتوگو را بهتر می شنود.
برای مثال، ممکن است فرد در یک اتاق آرام در شنیدن صدای دیگران مشکل داشته باشد، اما در محیطی مانند رستوران شلوغ احساس کند صحبت ها را راحت تر دنبال می کند. این پدیده در گذشته یکی از نشانه های مطرح شده برای اتواسکلروز بوده است.
با این حال، نباید Paracusis Willisii را یک علامت اختصاصی و قطعی اتواسکلروز دانست. منابع جدیدتر تأکید می کنند که این پدیده می تواند با کم شنوایی انتقالی مرتبط باشد و به تنهایی برای تشخیص اتواسکلروز کافی نیست.
علت بروز چسبندگی گوش چیست؟
علت دقیق اتواسکلروز هنوز به طور کامل مشخص نشده است. شواهد موجود نشان می دهند که احتمالا ترکیبی از عوامل ژنتیکی، عوامل محیطی و فرایندهای مربوط به بازسازی استخوان در ایجاد آن نقش دارند.
NIDCD عواملی مانند سابقه خانوادگی، عفونت قبلی سرخک، تغییرات استخوانی اطراف گوش داخلی و برخی اختلالات سیستم ایمنی را به عنوان عوامل احتمالی مرتبط با اتواسکلروز مطرح می کند؛ بنابراین نمی توان یک علت واحد را برای همه بیماران در نظر گرفت.
نقش وراثت و ژنتیک در چسبندگی گوش
آیا چسبندگی گوش ارثی است؟ تا حدی بله. اتواسکلروز در بسیاری از افراد سابقه خانوادگی دارد و مطالعات ژنتیکی نشان می دهند که در بخش قابل توجهی از موارد، زمینه ارثی وجود دارد. با این حال، نحوه بروز بیماری کاملا ساده نیست و حتی داشتن سابقه خانوادگی به معنی ابتلای قطعی فرد نیست.
در منابع بالینی، اتواسکلروز اغلب با الگوی اتوزومال غالب با نفوذ ناقص توصیف شده است؛ یعنی ممکن است فرد استعداد ژنتیکی بیماری را به ارث ببرد اما الزاما علائم بیماری در او بروز نکند.
برخی منابع تخصصی، در صورت ابتلای یکی از والدین، خطر ابتلا را حدود ۲۵ درصد برآورد کردهاند و در صورت ابتلای هر دو والد، این احتمال را بیشتر می دانند. با توجه به پیچیدگی ژنتیکی بیماری، بهتر است این اعداد را تخمین تقریبی در نظر گرفت، نه یک احتمال قطعی برای هر خانواده. بنابراین اگر یکی از والدین یا اعضای نزدیک خانواده سابقه اتواسکلروز دارد، بروز کاهش شنوایی تدریجی (به خصوص در سنین جوانی یا میانسالی) ارزش بررسی دقیق تر دارد.
ارتباط اتواسکلروز با ویروس سرخک
یکی دیگر از فرضیه های مطرح درباره علت چسبندگی گوش، ارتباط احتمالی با ویروس سرخک است. پژوهشگران شواهدی از وجود RNA ویروس سرخک در برخی نمونه های استخوان رکابی افراد مبتلا پیدا کردهاند و همچنین ارتباطی میان واکسیناسیون سرخک و کاهش بروز یا درمان اتواسکلروز در برخی مطالعات گزارش شده است.
با این حال، این یافته ها به معنی آن نیست که «سرخک علت قطعی اتواسکلروز است». NIDCD نیز عفونت قبلی سرخک را در کنار چند عامل احتمالی دیگر مطرح می کند و علت دقیق بیماری همچنان کاملا روشن نیست.
پس بهتر است رابطه سرخک و اتواسکلروز را یک عامل احتمالی در پاتوفیزیولوژی بیماری بدانیم، نه یک رابطه علت و معلولی قطعی.
نقش هورمون ها و ارتباط با بارداری
اتواسکلروز در زنان بیشتر از مردان دیده می شود؛ موضوعی که باعث شده نقش هورمون های جنسی، به ویژه هورمون های مرتبط با دوران باروری، مورد توجه پژوهشگران قرار گیرد. با این حال، رابطه دقیق هورمون ها با ایجاد یا پیشرفت بیماری هنوز کاملاً مشخص نیست.
از طرف دیگر، چسبندگی گوش در بارداری موضوعی است که شواهد علمی درباره آن کاملا یکدست نیست. یک مرور نظاممند در سال ۲۰۲۲، با بررسی ۱۱ مطالعه و ۲۳۲۳ زن مبتلا به اتواسکلروز، گزارش کرد که تغییر شنوایی در دوران بارداری در بخشی از افراد رخ داده و در برخی مطالعات، بدتر شدن وضعیت شنوایی در دوران بارداری مشاهده شده است؛ اما به دلیل تفاوت زیاد میان مطالعات، نویسندگان نتوانستند یک رابطه قطعی ایجاد کنند.
بنابراین اگر فردی مبتلا به اتواسکلروز باشد و در دوران بارداری متوجه تغییر شنوایی شود، این تغییر می تواند نیازمند پیگیری باشد؛ اما نمی توان صرفاً بر اساس بارداری، تشدید قطعی بیماری را پیشبینی کرد.
در مجموع، ژنتیک، عوامل استخوانی، سیستم ایمنی، عوامل ویروسی و احتمالا عوامل هورمونی همگی در تحقیقات مربوط به علت اتواسکلروز مطرح شدهاند، اما هنوز نمی توان یک علت واحد را مسئول تمام موارد دانست.
تشخیص چسبندگی گوش چگونه انجام می شود؟
تشخیص چسبندگی گوش فقط با توجه به علائم امکان پذیر نیست؛ زیرا کاهش شنوایی انتقالی می تواند دلایل دیگری مانند جرم گوش، مشکلات گوش میانی یا اختلال در سایر استخوانچه ها داشته باشد. پزشک معمولا برای رسیدن به تشخیص، سابقه پزشکی و خانوادگی فرد را بررسی کرده و وضعیت گوش و شنوایی را ارزیابی می کند. مهم ترین بررسی ها عبارتند از:
- معاینه گوش: برای بررسی پرده گوش و رد کردن مشکلات شایع گوش خارجی و میانی.
- ادیومتری (شنوایی سنجی): برای مشخص کردن میزان و نوع کاهش شنوایی.
- تیمپانومتری: برای بررسی عملکرد گوش میانی و حرکت پرده گوش و سیستم انتقال صدا.
- بررسی رفلکس آکوستیک: در برخی بیماران می تواند اطلاعات بیشتری درباره عملکرد استخوانچه های گوش میانی ارائه دهد.
- سیتیاسکن استخوان تمپورال: در همه بیماران ضروری نیست، اما در شرایط خاص می تواند به تشخیص یا رد سایر علل کاهش شنوایی کمک کند.
یکی از یافته های مهم در شنواییسنجی افراد مبتلا به اتواسکلروز، وجود شکاف هوا-استخوانی (Air-Bone Gap) است که نشان دهنده وجود مولفه انتقالی در کاهش شنوایی است. بااینحال، تفسیر نتیجه باید توسط متخصص انجام شود؛ زیرا این یافته به تنهایی تشخیص اتواسکلروز را قطعی نمی کند.
بنابراین اگر فردی کاهش شنوایی تدریجی دارد، به خصوص اگر سابقه خانوادگی اتواسکلروز داشته باشد، انجام ارزیابی کامل شنوایی می تواند اولین قدم برای مشخص شدن علت مشکل باشد.
روش های درمان چسبندگی گوش
درمان اتواسکلروز به عواملی مانند شدت و نوع کاهش شنوایی، یک طرفه یا دوطرفه بودن بیماری، میزان درگیری گوش داخلی، شرایط فرد و ترجیح او بستگی دارد. به همین دلیل نمی توان یک روش درمانی را برای همه بیماران بهترین گزینه دانست.
به طور کلی، گزینه های اصلی شامل سمعک، جراحی و در موارد شدید کاشت حلزون شنوایی هستند.
سمعک؛ اولین و کم تهاجمی ترین گزینه
استفاده از سمعک می تواند برای بسیاری از افراد مبتلا به اتواسکلروز، به ویژه کسانی که تمایلی به جراحی ندارند یا کاندید مناسبی برای آن نیستند، گزینه مؤثری باشد. سمعک با تقویت صدا، بخشی از اختلال انتقال صدا را جبران می کند و می تواند درک گفتار و ارتباط روزمره را بهبود دهد.
یکی از مزیت های مهم سمعک این است که بدون جراحی و به صورت برگشت پذیر قابل استفاده است. همچنین در افرادی که هر دو گوش درگیر هستند یا بیماری علاوه بر گوش میانی، بخش حسی عصبی شنوایی را نیز تحت تاثیر قرار داده است، ممکن است سمعک همچنان نقش مهمی در توانبخشی شنوایی داشته باشد.
انتخاب بهترین سمعک برای چسبندگی گوش نیز به نام برند یا گران ترین مدل محدود نمی شود. میزان افت شنوایی، کیفیت درک گفتار، سبک زندگی، نیازهای ارتباطی و نتیجه ارزیابی شنوایی باید در انتخاب و تنظیم دستگاه در نظر گرفته شود.
جراحی استاپدکتومی/استاپدوتومی و نرخ موفقیت
در صورتی که اتواسکلروز عمدتا باعث ثابت شدن استخوان رکابی شده باشد، جراحی می تواند با هدف بازگرداندن مسیر انتقال صدا انجام شود. دو روش شناخته شده در این زمینه استاپدکتومی (Stapedectomy) و استاپدوتومی (Stapedotomy) هستند.
در استاپدوتومی، جراح بخش کوچکی از استخوان رکابی را باز کرده و یک پروتز بسیار کوچک را برای انتقال ارتعاشات به گوش داخلی قرار می دهد. در استاپدکتومی، بخش بیشتری از استخوان رکابی برداشته می شود. امروزه استاپدوتومی در بسیاری از مراکز روش رایج تری است.
از نظر نتیجه، جراحی در بیماران مناسب معمولا می تواند بهبود قابل توجهی در شنوایی انتقالی ایجاد کند. بااینحال، نباید موفقیت جراحی را به معنی تضمین بازگشت کامل شنوایی دانست؛ نتیجه به وضعیت گوش داخلی، شدت بیماری و عوامل دیگر بستگی دارد.
همچنین جراحی، مانند هر عمل دیگری، بدون ریسک نیست و می تواند عوارضی مانند تغییرات چشایی، سرگیجه یا در موارد نادر کاهش شدید شنوایی ایجاد کند. بنابراین تصمیم برای جراحی باید پس از بررسی دقیق شنوایی و ارزیابی توسط متخصص گوش و حلق و بینی گرفته شود.
کاشت حلزون شنوایی در موارد پیشرفته
در برخی افراد، اتواسکلروز فقط استخوان رکابی را درگیر نمی کند و می تواند با کاهش شنوایی حسیعصبی شدید یا عمیق نیز همراه شود. در چنین شرایطی، جراحی روی استخوان رکابی ممکن است به تنهایی پاسخگوی نیاز شنوایی فرد نباشد.
اگر کاهش شنوایی بسیار شدید باشد و فرد شرایط لازم را داشته باشد، کاشت حلزون شنوایی (Cochlear Implant) می تواند یکی از گزینه های درمانی باشد. در این روش، برخلاف سمعک که صدا را تقویت می کند، سیگنال های صوتی به شکل مستقیم تری برای تحریک عصب شنوایی پردازش می شوند.
البته کاشت حلزون برای همه افراد مبتلا به اتواسکلروز لازم نیست و معمولا زمانی مطرح می شود که میزان آسیب شنوایی و عملکرد گوش داخلی به حدی باشد که سمعک یا سایر روش های معمول نتوانند نیاز ارتباطی فرد را برطرف کنند.
سمعک یا جراحی؛ کدام انتخاب مناسب تر است؟
تصمیم گیری بین سمعک و جراحی باید فرد محور باشد. جدول زیر یک مقایسه کلی ارائه می دهد:
| ویژگی | سمعک | جراحی |
|---|---|---|
| تهاجمی بودن | بدون جراحی | نیازمند جراحی |
| برگشتپذیری | بله | خیر |
| دوره بهبودی | ندارد | دارد |
| تأثیر بر انتقال صدا | با تقویت صدا | با بهبود مسیر انتقال |
| مناسب برای | بسیاری از بیماران | بیماران منتخب |
| نیاز به تنظیم/پیگیری | بله | پیگیری پزشکی پس از عمل |
بنابراین نمی توان گفت سمعک همیشه بهتر از جراحی است یا برعکس. برای یک فرد ممکن است جراحی انتخاب منطقی تری باشد و برای فرد دیگر، سمعک انتخاب ایمن تر و کاربردی تری محسوب شود. ارزیابی شنوایی و بررسی وضعیت گوش توسط متخصص، مبنای این تصمیم است.
آیا چسبندگی گوش خطرناک است یا منجر به ناشنوایی کامل می شود؟
شنیدن عبارت «چسبندگی گوش» ممکن است این نگرانی را ایجاد کند که بیماری در نهایت به ناشنوایی کامل منجر شود. اما اتواسکلروز در همه افراد یک روند یکسان ندارد و تشخیص آن به تنهایی به معنای از دست دادن کامل شنوایی نیست.
در بسیاری از افراد، بیماری ابتدا با کاهش شنوایی تدریجی شروع می شود؛ زیرا تغییرات استخوانی باعث محدود شدن حرکت استخوان رکابی و اختلال در انتقال صدا به گوش داخلی می شوند. بااینحال، در برخی بیماران ممکن است گوش داخلی نیز درگیر شود و کاهش شنوایی شدیدتری ایجاد کند. اطلاعات تخصصی NIDCD درباره علائم و روند اتواسکلروز این بیماری را یکی از علل کاهش شنوایی می داند که شدت آن می تواند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد.
بنابراین پاسخ کوتاه به سوال «آیا چسبندگی گوش خطرناک است؟» این است که معمولا یک بیماری تهدید کننده زندگی نیست، اما می تواند کیفیت ارتباط و زندگی روزمره را تحت تاثیر قرار دهد و در صورت پیشرفت، کاهش شنوایی قابل توجهی ایجاد کند.
خبر خوب این است که اتواسکلروز قابل مدیریت است. بسته به نوع و شدت کاهش شنوایی، گزینه هایی مانند سمعک یا جراحی استخوان رکابی مطرح می شوند و در موارد بسیار شدید که گوش داخلی نیز به شدت آسیب دیده باشد، ممکن است کاشت حلزون مورد بررسی قرار گیرد. راهنمای NIDCD درباره روش های درمان اتواسکلروز نیز سمعک و جراحی را از گزینه های درمانی این بیماری معرفی می کند.
بنابراین اگر کاهش شنوایی شما به تدریج در حال افزایش است، بهتر است به جای نگرانی درباره ناشنوایی کامل، ابتدا نوع و شدت کم شنوایی با شنوایی سنجی مشخص شود. نتیجه این ارزیابی نقش مهمی در انتخاب مسیر درمان دارد.
جمع بندی
چسبندگی گوش یا اتواسکلروز معمولا به معنای ناشنوایی کامل نیست، اما می تواند به تدریج باعث کاهش شنوایی شود و کیفیت ارتباط فرد را تحت تأثیر قرار دهد. تشخیص دقیق با ارزیابی شنوایی و بررسی گوش انجام می شود و درمان نیز بر اساس شرایط هر بیمار انتخاب می شود. سمعک برای بسیاری از افراد یک گزینه غیرجراحی و قابل استفاده است، در حالی که جراحی استاپس می تواند برای بیماران مناسب، مسیر انتقال صدا را بهبود دهد. در موارد شدید و همراه با درگیری قابل توجه گوش داخلی، کاشت حلزون نیز ممکن است مطرح شود.
سوالات متداول
در اتواسکلروز، معمولا ثابت شدن استخوان رکابی باعث اختلال در انتقال صدا و کاهش شنوایی انتقالی می شود؛ درحالیکه کم شنوایی حسی عصبی به آسیب یا اختلال در گوش داخلی و مسیرهای عصبی شنوایی مربوط است. البته اتواسکلروز در برخی افراد می تواند مؤلفه حسی عصبی نیز ایجاد کند.
بله، زمینه ژنتیکی در اتواسکلروز نقش دارد و بیماری در برخی خانواده ها بیشتر دیده می شود. بااینحال، وراثت آن ساده و قطعی نیست و داشتن سابقه خانوادگی به معنی ابتلای حتمی فرد نیست.
ممکن است برخی زنان مبتلا در دوران بارداری تغییر یا تشدید کاهش شنوایی را تجربه کنند، اما شواهد علمی درباره تاثیر مستقیم بارداری بر پیشرفت اتواسکلروز کاملا قطعی نیست. بنابراین هرگونه تغییر شنوایی در این دوران بهتر است با ارزیابی تخصصی بررسی شود.
یک مدل واحد برای همه بیماران وجود ندارد. انتخاب سمعک به نوع و شدت کاهش شنوایی، وضعیت گوش ها، درک گفتار و سبک زندگی بستگی دارد و باید بر اساس نتیجه شنوایی سنجی تنظیم شود.
خیر، لزومی ندارد اتواسکلروز به ناشنوایی کامل منجر شود. شدت بیماری متفاوت است و بسیاری از بیماران با سمعک یا جراحی می توانند از بهبود عملکرد شنوایی بهرهمند شوند. در مواردی که کاهش شنوایی بسیار شدید باشد و سمعک پاسخ مناسبی ندهد، کاشت حلزون نیز می تواند مطرح شود.
