تا به حال شده در تنهایی صدای کسی را بشنوید که اسم تان را صدا می زند اما وقتی برمی گردید کسی نباشد؟ این تجربه شاید در ابتدا عیجب و دلهرهآور به نظر برسد اما برای بسیاری از افراد بخشی از واقعیت زندگی است و به آن توهم شنیداری می گویند. در این نوشتار می خواهیم بدون قضاوت و با نگاهی علمی این موضوع را بررسی کنیم. می خواهیم ببینیم که چرا این اتفاق می افتد و چه زمانی باید آن را جدی گرفت.
راهنمای سریع برای شناخت اولیه انواع و دلایل شنیدن صداهای کاذب
در جدول زیر یک نمای کلی از این وضعیت برای شما آماده کردهایم تا در همین ابتدا متوجه شوید که این تجربه لزوماً به معنای بیماری خطرناک نیست و انواع مختلفی دارد.
| نوع تجربه شنیداری | محتوای احتمالی صدا | شایع ترین علت بروز | سطح نگرانی |
|---|---|---|---|
| توهمات گذرا در خواب | شنیدن نام یا صدای زنگ در لحظه خواب و بیداری | خستگی مفرط و استرس | بسیار کم و طبیعی |
| توهمات موسیقیایی | شنیدن قطعات موسیقی یا آواز در محیط کاملاً ساکت | کم شنوایی یا انزوای محیطی | نیاز به بررسی شنوایی |
| توهمات کلامی انتقادی | شنیدن صداهایی که فرد را سرزنش یا تهدید می کنند | اختلالات روانی یا فشار عصبی شدید | نیاز به مداخله فوری متخصص |
| توهمات ناشی از دارو | صداهای نامفهوم یا زمزمه های مبهم | عوارض جانبی دارو یا سوءمصرف مواد | متوسط (نیاز به تغییر دارو) |
توهم شنیداری چیست و چه تفاوتی با خیالات ساده دارد؟
بسیاری از مردم وقتی کلمه توهم را می شنوند بلافاصله ذهنشان به سمت بیماری های شدید روانپزشکی می رود. اما واقعیت این است که توهم شنیداری به زبان ساده یعنی مغز شما پیامی صوتی را پردازش می کند که در دنیای بیرون وجود ندارد. در واقع این یک خطای ادراکی است که در مرکز شنوایی مغز رخ می دهد. برخلاف “افکار” که ما آن ها را متعلق به درون ذهن خود می دانیم، این صداها کاملاً واقعی به نظر می رسند و فرد احساس می کند صدا را از طریق گوش هایش و از محیط اطراف می شنود.
این پدیده می تواند به صورت صداهای ساده، از قبیل موارد زیر بروز کند:
- وزوز
- زنگ
- تیک تاک ساعت
- یا صداهای پیچیده تر مثل موسیقی
- صحبت کردن چندین نفر با هم
- و …
نکته مهم اینجاست که …
مغز در این لحظه واقعاً فعال است و همان بخش هایی از مغز که مسئول شنیدن صداهای واقعی هستند در هنگام بروز توهم شنیداری هم به کار می افتند. پس برای فردی که این تجربه را دارد، صدا کاملاً حقیقی است و گفتن این جمله که “این ها فقط در فکر توست” کمکی به او نمی کند.
آیا شنیدن صداهای غیرواقعی نشانه یک بیماری روانی جدی است؟
ببینید دوستان، یکی از بزرگترین باورهای غلط این است که هر کسی صدایی می شنود حتماً دچار اسکیزوفرنی شدهاست! اما تحقیقات نشان می دهد که درصد قابل توجهی از مردم عادی حداقل یک بار در زندگی خود توهم شنیداری را تجربه کردهاند بدون اینکه بیمار باشند. مثلاً در موارد زیر ممکن است شخص دچار توهم شنیداری شود:
سوگ ناشی از مرگ عزیزان
مثلاً در زمان سوگ و از دست دادن عزیزان، شنیدن صدای فرد متوفی یک اتفاق بسیار رایج است که بخشی از فرآیند طبیعی پردازش غم در مغز محسوب می شود.
کمبود خواب کافی
همچنین محرومیت شدید از خواب می تواند مغز را به سمتی ببرد که شروع به ساختن صداهای کاذب کند. وقتی شما ۳۰ یا ۴۰ ساعت بیدار می مانید، سیستم عصبی توانایی تفکیک سیگنال های واقعی از نویزهای درونی را از دست می دهد.
اضطراب و استرس شدید
استرس حاد و اضطراب هم می توانند باعث شوند که شما در نویزهای محیطی (مثل صدای پنکه یا کولر) کلمات یا صداهای معناداری را بشنوید که در واقع وجود ندارند.
پس می بینید که این موضوع طیف وسیعی دارد و لزوماً به معنای از دست دادن عقل نیست.
انواع مختلف توهم شنیداری به چه صورت خود را نشان می دهند؟
برای اینکه این موضوع از حالت ابهام خارج شود متخصصان این تجربه ها را دسته بندی کردهاند. شناخت این دسته ها به شما کمک می کند تا بدانید دقیقاً با چه چیزی روبرو هستید:
- صداهای کلامی یا گفتاری: این شایع ترین نوع است که فرد صدای یک یا چند نفر را می شنود. این صداها ممکن است با هم حرف بزنند، به فرد دستور بدهند یا در مورد کارهای او نظر بدهند.
- توهمات موسیقیایی: برخی افراد به خصوص در سنین بالا، موسیقی های آشنا یا حتی ناشناخته را در گوش خود می شنوند. این اتفاق معمولاً وقتی محیط خیلی ساکت است شدت می گیرد.
- صداهای ابتدایی و ساده: شنیدن صدای زنگ، کوبیدن به در، زمزمه های نامفهوم یا صدای حیوانات در این دسته قرار می گیرند که اغلب به دلیل خستگی یا مشکلات گوش داخلی رخ می دهند.
چرا مغز ما گاهی شروع به ساخت صداهای کاذب و توهم آمیز می کند؟
مغز انسان ماشین پردازش الگوهاست. وقتی مغز ورودی کافی از محیط دریافت نکند یا وقتی انتقال دهندههای عصبی مثل دوپامین دچار نوسان شوند، مغز سعی می کند خودش فضا را پر کند. در بسیاری از موارد توهم شنیداری ناشی از فعالیتی خودبه خودی در قشر شنوایی مغز است.
یک فرضیه جالب این است که …
این صداها در واقع همان “گفتار درونی” ما هستند که مغز به اشتباه آن ها را به عنوان منبع خارجی برچسب گذاری می کند. همه ما در ذهنمان با خودمان حرف می زنیم اما سیستم کنترلی مغز می داند که این صدای خودمان است. وقتی این مرز در اثر بیماری، دارو یا فشار روانی کمرنگ شود، ما افکارمان را از بیرون می شنویم و دچار توهم شنیداری می شویم.
تفاوت اصلی بین وزوز گوش و توهم شنیداری چیست؟
خیلی وقت ها افراد وزوز گوش (تینیتوس) را با توهم اشتباه می گیرند. وزوز گوش معمولاً یک صدای ممتد مثل سوت یا خش خش است که ریشه در آسیب های گوش داخلی یا عصب شنوایی دارد. اما توهم شنیداری یک ادراک سازمان یافتهتر است.
وزوز گوش معمولاً معنای خاصی ندارد ….
اما توهم اغلب حاوی پیام، موسیقی یا صداهای قابل شناسایی است. اگر شما فقط صدای سوت می شنوید احتمالاً باید به یک متخصص گوش و حلق و بینی مراجعه کنید، اما اگر این صداها تبدیل به کلمات یا جملات می شوند، منشأ آن در بخش های مرکزی تر مغز و سیستم اعصاب روان است.
نقش کم شنوایی در ایجاد توهمات شنیداری برای سالمندان و افراد با افت شنوایی چیست؟
شاید برایتان عجیب باشد اما یکی از دلایل شایع توهم شنیداری به خصوص در افراد مسن، کم شنوایی است. وقتی گوش دیگر صداهای محیط را به خوبی به مغز نمی رساند، مغز دچار یک نوع “گرسنگی حسی” می شود. در این حالت قشر شنوایی برای اینکه بیکار نماند؛ شروع به بازپخش خاطرات صوتی یا ساخت صداهای جدید می کند.
این دقیقاً شبیه به پدیده “عضو خیالی” در افرادی است که دست یا پایشان را از دست دادهاند و هنوز در آن احساس درد می کنند. در اینجا هم چون ورودی صوتی قطع شده، مغز صداهای خیالی تولید می کند. بسیاری از سالمندان با اصلاح شنوایی و استفاده از سمعک، متوجه می شوند که آن صداهای عجیب یا موسیقی های دائمی در سرشان به کل ناپدید شدهاست.
چه زمانی توهم شنیداری به یک زنگ خطر جدی تبدیل می شود؟
اگرچه گفتیم بسیاری از این تجربه ها گذرا و بی خطر هستند اما نباید از کنار برخی علائم به سادگی گذشت. اگر توهم شنیداری با ویژگی های زیر همراه باشد، حتماً باید در اولین فرصت به متخصص مراجعه کنید:
- صداهایی که به شما دستور می دهند به خودتان یا دیگران آسیب بزنید.
- صداهایی که باعث می شوند از انجام کارهای روزمره مثل شغل یا تحصیل باز بمانید.
- زمانی که صداها با پارانویا یا احساس بدبینی شدید نسبت به اطرافیان همراه می شوند.
- وقتی صداها آنقدر بلند و دائمی هستند که تمرکز و خواب شما را به کلی مختل کرده اند.
در این شرایط، موضوع دیگر یک خطای ساده مغزی نیست و می تواند نشانه ای از یک عدم تعادل شیمیایی در مغز باشد که نیاز به مدیریت دارویی یا روان درمانی دارد.
مقایسه علل روانی و علل جسمی در بروز صداهای غیرواقعی
برای اینکه بدانید ریشه مشکل توهم شنیداری کجاست، این جدول مقایسه ای می تواند به شما و اطرافیانتان کمک کند تا مسیر درست درمان را پیدا کنید.
| پارامتر بررسی | منشأ روانی (مانند اضطراب یا سایکوز) | منشأ جسمی (مانند تومور، صرع یا کم شنوایی) |
|---|---|---|
| ماهیت صدا | اغلب جملات معنادار، گفتگو یا دستورات | بیشتر صداهای مکانیکی، موسیقی یا نویز |
| تداوم | ممکن است در طول روز نوسان داشته باشد | اغلب ثابت است یا در لحظات خاصی جرقه می زند |
| علائم همراه | توهمات بینایی، هذیان و انزوای اجتماعی | سرگیجه، سردرد شدید، تشنج یا افت شنوایی |
| پاسخ به محیط | با استرس و تنهایی شدیدتر می شود | معمولاً با تغییر وضعیت فیزیکی یا محیطی تغییر نمی کند |
مسیر درمان و مدیریت این وضعیت چیست؟
خبر خوب این است که توهم شنیداری در اکثر موارد کاملاً قابل کنترل و درمان است. اولین قدم این است که علت زمینه ای پیدا شود. اگر دلیل آن پزشکی باشد (مثل صرع لبه گیجگاهی یا عفونت گوش)، با درمان بیماری اصلی صداها هم قطع می شوند.
اما اگر منشأ روانی داشتهباشد …
ترکیبی از داروهای تنظیم کننده دوپامین و درمان های شناختی رفتاری (CBT) معجزه می کند. در این جلسات درمانی به فرد آموزش می دهند که چطور با صداها برخورد کند، یا اینکه چگونه استرس خود را مدیریت کند تا قدرت صداها کم شود و در نهایت چطور بفهمد که این صداها منبع واقعی ندارند. یادگیری تکنیک های تمرکز حواس و ذهن آگاهی هم در کاهش اضطراب ناشی از این صداها بسیار موثر است.
سبک زندگی شما چقدر روی شدت گرفتن این صداها تاثیر دارد؟
بسیاری از مراجعان می پرسند که آیا کارهای روزمره ما هم روی توهم شنیداری اثر دارد؟ پاسخ مثبت است. مصرف بیش از حد کافئین، سیگار و به خصوص مواد روان گردان مثل ماری جوانا یا گل، به شدت می تواند باعث تحریک سیستم عصبی و بروز یا تشدید توهمات شود.
خواب منظم و کافی، بهترین دارو برای مغزی است که شروع به ایجاد توهم کردهاست. وقتی مغز استراحت می کند، سیستم فیلترینگ آن به خوبی بازسازی می شود. همچنین ورزش منظم باعث تنظیم ترشح مواد شیمیایی در مغز می شود که به طور طبیعی جلوی فعالیت های غیرعادی نورون ها را می گیرد.
پس اگر با این مشکل روبرو هستید، اصلاح سبک زندگی اولین و ساده ترین سد دفاعی شماست.
نقش خانواده و اطرافیان در حمایت از کسی که صدایی می شنود چیست؟
اگر یکی از عزیزان شما دچار توهم شنیداری شدهاست، بدترین کار این است که او را مسخره کنید یا مدام با او بحث کنید که “صدایی وجود ندارد”. به یاد داشتهباشید که برای او این صدا کاملاً واقعی است.
به جای بحث، سعی کنید با او همدلی کنید…
جملاتی مثل “من این صدا را نمی شنوم اما درک می کنم که شنیدن آن چقدر برای تو سخت و اضطراب آور است” می تواند آرامش زیادی به او بدهد. او را تشویق کنید که بدون ترس از قضاوت، در مورد محتوای صداها با شما حرف بزند. این کار باعث می شود فشار روانی او تخلیه شود و تمایل بیشتری برای مراجعه به متخصص و شروع مسیر درمان پیدا کند.
سوالات متداول درباره شنیدن صداهای غیرواقعی
بله کمبود شدید برخی ویتامین ها به خصوص ویتامین B12 می تواند باعث اختلال در عملکرد سیستم عصبی و بروز توهمات صوتی و بینایی شود.
خود هندزفری باعث توهم نمی شود. اما بلندی بیش از حد صدا می تواند باعث آسیب به گوش و بروز وزوز شود که گاهی با توهم اشتباه گرفتهمیشود.
بهتر است ابتدا توسط یک روانپزشک ویزیت شوید تا علل روانی بررسی شود و در صورت نیاز او شما را برای بررسی های ساختاری مغز به متخصص مغز و اعصاب ارجاع می دهد.
