اگر شما هم با شنیدن صداهای عادی مثل صدای به هم خوردن بشقاب ها، صدای خنده کودکان و … اذیت می شوید، نگران نباشید شما تنها نیستید. این مشکل در واقع نوعی اختلال شنوایی کمتر شناخته به نام هایپراکوزیس یا اختلال پرشنوایی (Hyperacusis) است. اختلالی که نه به معنای محدوده شنوایی قوی تر، بلکه نشان از حساسیت غیرطبیعی سیستم شنوایی به صداهای معمولی روزمره است.
در این سری از مقالات کلینیک شنوایی سنجی سمعک نیوساند قصد داریم به بررسی علمی و تخصصی اینکه اختلال هایپراکوزیس چیست؟ و راهکارهای مدیریت و درمان اختلال پرشنوایی چیست؟ بپردازیم.
هایپراکوزیس یا اختلال پرشنوایی چیست؟
هایپراکوزیس یا اختلال پرشنوایی نوعی اختلال در پردازش صدا در سیستم شنوایی مرکزی است که منجر به حساس شدن گوش به صداهای معمولی می شود.
آستانه ناراحتی صوتی (Loudness Discomfort Level) افراد مبتلا به این نوع اختلال شنوایی به طور چشمگیری کاهش پیدا می کند. یعنی صداهایی که برای افراد معمولی در محدوده 80 تا 85 دسی بل قابل تحمل است، ممکن است برای افراد مبتلا به اختلال پرشنوایی در شدت های بسیار پایین تر آزاردهنده باشد. بنابراین این اختلال نمی تواند شنوایی قوی یا تیز باشد، بلکه به معنای حساس شدن بیش از حد و غیرطبیعی گوش به صداها است.
چه کسانی بیشتر به هایپراکوزیس مبتلا می شوند؟
هایپراکوزیس ممکن است در هر سنی و هر جنسیتی رخ دهد اما طبق مطالعات انجام شده اکثر بزرگسالان و به خصوص مردان به این اختلال مبتلا می شوند. از جمله سایر افرادی که در معرض خطر ابتلا به این اختلال شنوایی هستند عبارتند از:
- یکی از شایع ترین گروه های در معرض خطر، افرادی هستند که در معرض صداهای بلند قرار گرفته اند؛ مانند کارگران محیط های صنعتی، موزیسین ها، تکنسین های صدا یا افرادی که به طور مکرر در کنسرت ها یا محیط های پر سر و صدا حضور دارند.
- افراد مبتلا به وزوز گوش نیز به طور قابل توجهی در معرض هایپراکوزیس قرار دارند.
- کسانی که دچار آسیب های تروماتیک مغزی شده اند، حتی اگر آسیب خفیف بوده باشد، ممکن است پس از ضربه به سر دچار حساسیت غیرطبیعی به صدا شوند.
- بیماران مبتلا به میگرن مزمن، اختلالات اضطرابی یا برخی بیماری های عصبی بیشتر از جمعیت عادی هایپراکوزیس را تجربه می کنند.
علائم هایپراکوزیس یا اختلال پرشنوایی چیست؟
علائم اختلال پرشنوایی می تواند از خفیف تا شدید باشد و شامل موارد زیر است:
- احساس ناراحتی یا درد در هنگام مواجهه با صداهای معمولی مانند صدای ظرف شستن، صدای موتور خودرو و …؛
- احساس فشار یا درد در گوش؛
- سردرد پس از قرار گرفتن در اماکن پر سر و صدا؛
- اجتناب از قرار گرفتن در محیط های شلوغ؛
- اضطراب و تحریک پذیری؛
- همزمانی با وزوز گوش؛
- مشکل در تمرکز کردن؛
- خواب بی کیفیت؛
علت حساس شدن گوش به صدا یا هایپراکوزیس چیست؟
هایپراکوزیس یا اختلال پرشنوایی می تواند دلایل مختلفی داشته باشد که از جمله رایج ترین آنها عبارتند از:
1. آسیب صوتی
معمولا افرادی که برای مدت طولانی در معرض صداهای بلند مانند محیط های صنعتی پر سر و صدا، کنسرت و …. قرار می گیرند به دلیل ایجاد تغییر در تنظیم سیستم شنوایی مرکزی دچار اختلال پرشنوایی می شوند.
2. وزوز گوش
اکثر افراد مبتلا به وزوز گوش درجاتی از هایپراکوزیس یا اختلال پرشنوایی را تجربه می کنند.
3. ضربه به سر
آسیب های تروماتیک مغزی در اثر تصادف، برخورد جسم سخت به سر، سقوط یا حتی تکان شدید سر می تواند بر مسیرهای عصبی شنوایی تاثیر بگذارد و منجر به حساس شدن گوش به صداهای معمولی شود.
4. فلج بل
فلج بل که نوعی فلج موقت عصب صورتی است در برخی مواقع منجر به ایجاد اختلال در عملکرد عضله رکابی گوش و در نتیجه هایپراکوزیس یا اختلال پرشنوایی می شود.
5. اختلالات عصبی
بیماری هایی مثل میگرن مزمن، بیماری های خود ایمنی و برخی اختلالات نورولوژیک نیز می توانند همراه با حساس شدن گوش به صدا باشند.
6. عفونت های ویروسی
برخی عفونت های ویروسی که سیستم عصبی یا گوش داخلی را درگیر می کنند، می توانند باعث تغییر در عملکرد مسیرهای شنوایی شوند. التهاب عصب شنوایی یا ساختارهای گوش داخلی ممکن است منجر به اختلال در تنظیم شدت صدا در سیستم شنوایی مرکزی شود. در این موارد، بیمار پس از یک دوره بیماری ویروسی ناگهان متوجه افزایش حساسیت به صدا می شود.
7. جراحی فک یا صورت
جراحی های ناحیه فک، گوش یا صورت ممکن است به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر عصب صورتی یا ساختارهای گوش میانی تاثیر بگذارند. در صورت اختلال در عملکرد عضله رکابی یا تغییر در انتقال مکانیکی صدا، حساسیت به صدا افزایش می یابد. همچنین تورم یا تغییرات عصبی پس از جراحی می تواند به طور موقت باعث کاهش تحمل صوتی شود.
8. مصرف برخی داروها
بعضی داروها که اثرات نوروتوکسیک دارند یا بر سیستم عصبی مرکزی تاثیر می گذارند، ممکن است حساسیت شنوایی را تغییر دهند. داروهای موثر بر سیستم عصبی، برخی آنتی بیوتیک ها یا داروهای شیمی درمانی در موارد نادر می توانند با تغییر در پردازش صوتی همراه باشند.
9. اختلال مفصل گیجگاهی فکی
اختلال مفصل گیجگاهی فکی به دلیل ارتباط آناتومیک نزدیک با گوش میانی می تواند باعث احساس درد گوش، فشار و حتی حساسیت به صدا شود.
10. اوتیسم و اختلالات حسی
در افراد دارای اختلال طیف اوتیسم، پردازش حسی از جمله پردازش صوتی ممکن است متفاوت باشد. برخی از این افراد حساسیت شدید به صداهای محیطی نشان می دهند که می تواند مشابه هایپراکوزیس یا در چارچوب اختلال پردازش حسی تفسیر شود.
11. استرس و اضطراب مزمن
با اینکه استرس نمی تواند علت اصلی اختلال پرشنوایی باشد، اما می تواند شدت علائم این نوع اختلال شنوایی را افزایش دهد.
روش های تشخیص هایپراکوزیس یا اختلال پرشنوایی
تشخیص دقیق این اختلال تنها توسط متخصص شنوایی سنجی انجام می شود و شامل مراحل زیر است:
دریافت شرح حال دقیق از بیمار
پزشک با پرسیدن یک سری سوالات اعم زمان شروع علائم، سابقه آسیب صوتی، ضربه به سر یا بیماری های زمینه ای می تواند تا حدی ابتلا به این اختلال را تشخیص دهد.
ادیومتری تون خالص
ادیومتری تون خالص یکی از اصلی ترین تست های شنوایی برای بررسی اختلالات شنوایی مختلف اعم از هایپراکوزیس است.
در این تست، فرد داخل اتاقک آکوستیک قرار می گیرد و از طریق هدفون صداهایی با فرکانس های مختلف و شدت های متفاوت برای او پخش می شود. بیمار هر زمان صدا را بشنود، با فشردن دکمه یا اعلام شفاهی پاسخ می دهد.
هدف از انجام ادیومتری تون خالص در بیماران مشکوک به هایپراکوزیس یا اختلال پرشنوایی این است که:
- مشخص شود آیا کم شنوایی محیطی وجود دارد یا خیر.
- الگوی شنوایی در فرکانس های مختلف بررسی شود.
- آسیب احتمالی ناشی از نویز یا ضربه صوتی ارزیابی گردد.
نکته مهم این است که بسیاری از بیماران مبتلا به هایپراکوزیس ممکن است ادیوگرام طبیعی داشته باشند. یعنی آستانه شنوایی آنها در محدوده طبیعی باشد، اما تحمل آنها نسبت به صدا کاهش یافته باشد. به همین دلیل ادیومتری به تنهایی برای تشخیص این اختلال کافی نیست و باید در کنار تست های تکمیلی انجام شود.
اندازه گیری Loudness Discomfort Level یا LDL
اندازه گیری آستانه ناراحتی صوتی یا Loudness Discomfort Level یکی از مهم ترین تست ها در ارزیابی هایپراکوزیس یا اختلال پرشنوایی است.
در این آزمون، صداهایی با شدت تدریجی افزایش یابنده برای بیمار پخش می شود. از بیمار خواسته می شود زمانی که صدا برای او ناراحت کننده یا غیرقابل تحمل می شود، اعلام کند. این شدت به عنوان آستانه ناراحتی صوتی ثبت می شود.
در افراد سالم آستانه ناراحتی صوتی معمولا بالاتر از 85 تا 90 دسی بل است. اما در افراد مبتلا به هایپراکوزیس آستانه ناراحتی صوتی به طور قابل توجهی کاهش می یابد به طوری که گاهی حتی در شدت های 60 تا 70 دسی بل احساس ناراحتی ایجاد می شود.
پرسشنامه های تخصصی
به دلیل اینکه اختلال پرشنوایی تنها یک مشکل فیزیولوژیک نیست و بر جنبه های روانی، شغلی و اجتماعی فرد نیز تاثیر می گذارد در پرسشنامه های تخصصی این سوالات پرسیده می شوند:
- میزان ناراحتی فرد در محیط های مختلف چقدر است؟
- تاثیر صدا بر فعالیت های روزمره فرد چقدر است؟
- میزان اجتناب از قرار گرفتن موقعیت های اجتماعی چقدر است؟
- شدت اضطراب یا استرس در هنگام مواجهه با صداها چقدر است؟
- آیا اختلال در خواب یا تمرکز دارید؟
روش های درمان هایپراکوزیس یا اختلال پرشنوایی
خوشبختانه امکان کنترل و مدیریت این اختلال وجود دارد. با این حال برای درمان اختلال پرشنوایی نیاز به صبر، پیگیری منظم و همکاری فعال بیمار است.
در ادامه رایج ترین روش های درمان هایپراکوزیس یا اختلال پرشنوایی عبارتند از:
صوت درمانی
یکی از اصلی ترین و موثرترین روش های مدیریت اختلال هایپراکوزیس صوت درمانی است. در این روش بیمار به طور تدریجی و کنترل شده در معرض صداهای ملایم و یکنواخت قرار می گیرد و با این کار سیستم شنوایی فرد به مرور به این صداها عادت می کند و دامنه پویایی شنوایی نیز افزایش پیدا می کند.
درمان شناختی رفتاری
در افرادی که برای مدت طولانی مبتلا به اختلال هایپراکوزیس بوده اند، اضطراب و ترس از صدا نقش پررنگی در تداوم و شدت علائم دارد. در این شرایط درمان شناختی رفتاری یا CBT می تواند بسیار کمک کننده باشد.
درمان شناختی رفتاری بر سه محور اصلی اصلاح افکار منفی و فاجعه آمیز درباره صدا، کاهش رفتارهای اجتنابی و آموزش مهارت های مدیریت استرس تمرکز دارد. به عنوان مثال، برخی از افراد با شنیدن صداهای بلند دچار استرس شدید از آسیب دائمی گوش و یا کری می شوند. این نگرانی و استرس خود می تواند منجر به افزایش تنش عضلانی و حساسیت بیشتر به صداها شود. CBT کمک می کند چرخه اضطراب و حساسیت شکسته شود.
ترکیب صوت درمانی با CBT در بسیاری از مطالعات نتایج بهتری نسبت به هر کدام به تنهایی نشان داده است.
مدیریت وزوز گوش
اختلال پرشنوایی در اکثر مواقع همراه با وزوز گوش دیده می شود. اگر وزوز گوش به طور همزمان وجود داشته باشد اضطراب بیشتر، دامنه پویایی شنوایی کمتر و تمرکز بر صداهای درونی و بیرونی افزایش می یابد. در این شرایط، برنامه درمانی باید هر دو مشکل را همزمان هدف قرار دهد. استفاده از روش هایی مانند درمان بازآموزی وزوز گوش، صوت درمانی گسترده و مشاوره تخصصی می تواند به کاهش شدت هر دو علامت کمک کند.
پرهیز از استفاده افراطی از گوش گیر
یکی از اشتباهاتی که اکثر بیماران مبتلا به اختلال هایپراکوزیس انجام می دهند، استفاده دائمی از گوش گیر یا هدفون های ایزوله کننده صدا است. اگرچه در کوتاه مدت ممکن است احساس راحتی ایجاد شود، اما در بلندمدت می تواند مشکل را تشدید کند. زیرا زمانی که گوش به طور مداوم از صدا محروم شود سیستم شنوایی مرکزی حساس تر می شود، آستانه تحمل صوتی بیشتر کاهش می یابد و دامنه پویایی شنوایی محدودتر می شود. به همین دلیل توصیه می شود از گوش گیر فقط در محیط های واقعا پر سر و صدا مانند کارگاه صنعتی یا کنسرت استفاده شود و در اماکن عادی روزمره از حذف کامل صدا خودداری شود.
درمان بیماری زمینه ای
در برخی موارد علت هایپراکوزیس بیماری های زمینه ای مثل میگرن مزمن، آسیب های تروماتیک مغزی، فلج عصب صورت و برخی اختلالات عصبی یا خودایمنی است. در چنین شرایطی، درمان علت اصلی اهمیت زیادی دارد. کنترل میگرن، مدیریت بیماری عصبی یا درمان اختلال گوش میانی می تواند به طور غیرمستقیم علائم هایپراکوزیس را کاهش دهد.
جراحی هایپراکوزیس
در اغلب بیماران مبتلا به هایپراکوزیس یا اختلال پرشنوایی، روشهای غیرجراحی مانند صوت درمانی، درمان شناختی رفتاری، مدیریت وزوز گوش و اصلاح سبک زندگی اثربخش و ایمن هستند. جراحی تنها در شرایط نادری مطرح می شود که اختلال ساختاری در گوش میانی یا عصب شنوایی باعث حساسیت غیرطبیعی به صدا شده باشد. نمونه های این موارد شامل آسیب شدید یا تغییرات غیرطبیعی در عضله رکابی یا استخوانچه های گوش میانی، تومور یا فشار ساختاری بر عصب شنوایی و اختلالات نادر مفصل فکی که به گوش میانی فشار وارد کرده و باعث تحریک مداوم شده باشد، است.
در چنین شرایط بسیار محدود، پزشک ممکن است جراحی اصلاحی را به عنوان آخرین گزینه در نظر بگیرد. حتی در این موارد، هدف جراحی معمولاً کاهش درد یا فشار مکانیکی است و به طور کامل آستانه تحمل صوتی را باز نمی گرداند.
به همین دلیل، اکثر شنوایی شناسان و متخصصان گوش و حلق و بینی توصیه می کنند ابتدا تمام روش های غیرتهاجمی و درمانی استاندارد امتحان شود و جراحی فقط زمانی انجام شود که علائم بیمار با روش های درمانی معمول قابل کنترل نباشد.
آیا هایپراکوزیس یا اختلال پرشنوایی درمان قطعی دارد؟
در حال حاضر درمان قطعی برای هایپراکوزیس یا اختلال پرشنوایی وجود ندارد، اما در بسیاری از موارد با برنامه درمانی مناسب، شدت علائم به طور قابل توجهی کاهش می یابد و در موارد خفیف، بهبود کامل نیز گزارش شده است.
چه زمانی باید به شنوایی شناس مراجعه کنیم؟
اگر صداهای معمولی روزمره برای شما آزاردهنده شده است، یا پس از آسیب صوتی دچار حساسیت غیرطبیعی به صدا شده اید، لازم است در اسرع وقت به متخصص شنوایی شناسی مراجعه کنید. تشخیص زودهنگام هایپراکوزیس یا اختلال پرشنوایی می تواند از مزمن شدن آن جلوگیری کند.
تفاوت هایپراکوزیس با فونوفوبیا و میسوفونیا چیست؟
در حوزه شنوایی شناسی معمولا سه اصطلاح هایپراکوزیس با فونوفوبیا و میسوفونیا با یکدیگر اشتباه گرفته می شوند، به همین دلیل ما در ادامه قصد داریم تفاوت این سه اصطلاح را برای شما بازگو کنیم:
- هایپراکوزیس یا اختلال پرشنوایی: نوعی اختلال فیزیولوژیک در پردازش شدت اصوات است که با کاهش آستانه تحمل صوتی فرد همراه است.
- فونوفوبیا: به معنای فوبیا یا ترس از صدا است و بیشتر جنبه روانشناختی دارد و ممکن است همراه با اختلالات اضطرابی و استرسی باشد.
- میسوفونیا: به معنای واکنش احساسی شدید به برخی صداهای خاص مانند صدای تخمه شکاندن، صدای جویدن، نفس کشیدن دیگران و … است.
در واقع در هایپراکوزیس مشکل اصلی در سیستم شنوایی فرد است و صرفا یک واکنش هیجانی یا احساسی نیست.
بیشتر بخوانید :
- وزوز گوش ضربانی چگونه است ؟
- چرا گوش چپم وزوز می کند ؟
- ارتباط وزوز گوش با اختلالات مفصل گیجگاهی چیست ؟
- با تاثیرات منفی هندزفری بر گوش بیشتر آشنا شوید
جمع بندی
هایپراکوزیس یا اختلال پرشنوایی نوعی اختلال شنوایی است که منجر به کاهش تحمل گوش فرد نسبت به صداهای عادی می شود. این اختلال می تواند در اثر وزوز گوش، آسیب گوش، ضربه به سر، اختلالات عصبی و … رخ دهد. تشخیص تخصصی و اجرای برنامه صوت درمانی تدریجی، در کنار مدیریت اضطراب، نقش کلیدی در بهبود علائم دارد.
اگر شما یا یکی از نزدیکانتان علائم هایپراکوزیس را تجربه می کنید، مراجعه به شنوایی شناس اولین و مهم ترین قدم برای بازگشت به زندگی عادی است.
سوالات متداول
بله، در کمشنوایی فرد صداها را کمتر می شنود، اما در هایپراکوزیس فرد صداها را بیش از حد بلند و آزاردهنده می شنود.
علت حساس شدن گوش به صدا می تواند ناشی از هایپراکوزیس، وزوز گوش، آسیب صوتی، اختلالات عصبی، اضطراب یا مشکلات گوش میانی باشد و نیاز به ارزیابی تخصصی شنوایی دارد.
صداهای بلند می توانند سیستم شنوایی مرکزی را تحریک کنند و در افراد مبتلا به هایپراکوزیس یا حساسیت صوتی باعث واکنش بیش از حد، ناراحتی و عصبانیت شوند.
